Í tilefni hálfrar aldar afmælis Bandalags háskólamanna var haldið málþing um menntun en það fór fram fimmtudaginn 23. október 2008 á Grand Hótel. Ætlunin var að varpa ljósi á tilgang náms og gildi menntunar í lífi og starfi. Er menntun farseðill til framtíðar? Þetta er áhugaverð spurning á tímum óvissu og umróts og skoðanir fyrirlesaranna létu ekki á sér standa frekar en fyrri daginn.

Fyrirlesararnir voru: Svafa Grönfeldt, rektor HR, Þór Sigfússon, formaður Samtaka atvinnulífsins, Guðfríður Lilja Grétarsdóttir skákkona, Andri Snær Magnason rithöfundur og Guðmundur Steingrímsson heimspekingur. Hér verður eins og áður stiklað á stóru um það sem bar hæst í þessum áhugaverðu umræðum sem skiljanlega voru litaðar kreppulitum.

Greinahöfundur tekur sér orð fyrirlesaranna í munn sér en þetta eru fyrst og fremst skoðanir og álit fyrirlesaranna sem eru hér tekin saman í eina heild.

Við erum mjög lánsöm að fá að búa á þessari litlu eyju. Jú, við glímum nú við erfiðleika en Íslendingar eru sterkir og hafa áður komist í gegnum ótal kreppur og vandræði. Toppur turnsins brast en undirstöðurnar eru í lagi og sterkar. Við þurfum einungis réttu verkfærin til að byggja samfélagið upp að nýju og þar kemur menntun inn eins og gott skrúfjárn. Menntun er þó ekki næg ein og sér. Hvernig forðumst við að farseðillinn verði að loftbrú? Það er einnig ekki nóg að hafa farseðilinn, heldur skiptir meira máli það sem kemur á eftir. Við verðum að kunna að nota menntunina, nota hana til að byggja betra land og betra samfélag.

Hér á Íslandi höfum við frelsi til að hugsa og hafa skoðanir. Það er fyrst þegar við töpum hugsunum okkar og skoðunum sem við þurfum að fara að hafa áhyggjur. Við erum því framarlega í hinu nýja vopnakapphlaupi 21. aldarinnar en uppbygging þekkingarsamfélaga er þar hættulegasta vopnið. Þekkingartap ógnar framtíðarsýn fjölmargra þjóða. Hér höfum við svo mörg tækifæri til nýsköpunar en nýsköpun og hugmyndir skipta mestu máli til þess að forðast stöðnun. Við bjuggum og búum vonandi enn í samfélagi sem engin áhætta var í. Sjómennska er áhættusöm, sjómaður getur dáið. Að stjórna fyrirtæki er engin áhætta. Þú gætir klúðrað málunum og orðið gjaldþrota en í langversta falli býrðu í félagsíbúð í Fellunum og vinnur sem skólaliði. Þetta er því frábær jarðvegur til að stofna fyrirtæki, það er svo lítil áhætta. Darwin sagði eitt sinn að það eru ekki þeir sterkustu sem lifa af heldur þeir snjöllustu. Látum því október 2008 ekki vera tímapunktinn sem Íslendingar gáfust upp.

Kraftur okkar og færni þurfa þó á umheiminum að halda. Ef til vill var gengið of langt í útrásinni en við þurfum að taka áhættur jafnvel þótt við dettum á rassinn. Við þurfum að passa okkur að henda ekki barninu út með baðvatninu. Það sem við þörfnumst fyrst og fremst í dag er hugrekki til að halda áfram; við þurfum að horfast í augu við heiminn og segja „We’ll be back!“ og koma sterkari til baka með reisn og virðingu. Albert Einstein sagði: „Við leysum ekki vandamálið með sama hugarfari og við sköpuðum það.“ Lærum því af mistökunum og höldum ótrauð áfram!

Hin gullna regla allra skóla er að gera nemendur að virkum þátttakendum í samfélaginu. Við verðum að skapa fólk sem vill ögra yfirvaldinu, gagnrýna og koma með ný sjónarmið. Lýðræðislegir þegnar eru mikilvægastir í lýðræði til þess að það virki. Menntun á að vekja spurningar, ekki búa til línur. Í lýðræðislegu samfélagi berum við öll ábyrgð, ábyrgð á því að komast að sannleikanum. Menntastofnanir verða því að gera okkur að Sherlock Holmes, kenna okkur að rýna, efast, vega og meta. Við þurfum að virkja hug, hjarta og hönd.

Er menntun ofmetin? Menntun er góð undirstaða og svo fáum við nemendur líka frítt í strætó (allavega hluti okkar). Því fleiri sem eru menntaðir því meiri verður skilvirknin, þjóðarframleiðslan, lífsgæðin o.s.frv. Hinsvegar verður að taka alvarlega á hinni hversdagslegu gagnrýni. Þrælmenntað fólk sem taldi sig vita, þekkja og kunna á „hinn eina sannleik“ gerði það ekki (þ.e. verðbréfavafningurinn). Þegar allt gengur vel eru allir gagnrýnislausir en þetta snýst svo fljótt við þegar það gengur illa. Menntun eykur hagvöxt en hagvöxtur eykur einnig menntun. Það er þó ofmat á menntun að telja að fjöldi fólks í skóla auki lífskjör, það gengur ekki eitt og sér. Menntun er eins og fiskur í sjónum, hann er bara þarna ef enginn veiðir hann. Menntun er ekki nóg, við verðum að nota hana rétt, gæta að umgjörðinni.

Við þurfum menntun á öllum stigum fyrir allar þarfir, þéttriðið net um allt land. Enginn frystir eða lögsækir menntun, við búum að henni að eilífu. Það eru forréttindi að fá að læra og mennta sig og á Íslandi hafa allir tækifæri til þess. Lærum til að læra, gleðinnar og fróðleiksins vegna. Menntun er ekki innpakkaður ostur með strikamerki sem við getum keypt út í búð. Menntun er vinna, það þarf að hafa fyrir henni. Njótum því námsins og menntunarinnar. Við þurfum að hlúa að menntun og samþætta hana á öllum stigum. Menntun er auðlind, því meira sem hún er nýtt, því meira dreifist hún. Menntun er þó ekki auður því að allur auður er farinn. Menntun er ekki fjárfesting því að allar fjárfestingar eru horfnar. Tíminn er ekki peningar því að peningarnir eru farnir. Lán er ekki lán heldur ólán. Menntun er menntun. Menntun gengisfellur aldrei, þverr né rýrnar. Gleðjumst yfir mannauði þjóðarinnar!

Reykjavík 27. október 2008
Margrét Samúelsdóttir