Andrés Eiríksson er doktor í sagnfræði frá Trinity háskólanum í Dublin á Írlandi, en þar er hann einnig búsettur. Ljóð á ráði er hans fyrsta ljóðabók en þetta eru ekki hans fyrstu skref í ljóðagerð. Einnig hafa birst ljóð eftir hann í Tímariti Máls og menningar.
Bókinni er skipt í þrjá kafla, sá fyrsti heitir Undir norðurljósum, annar kaflinn heitir Eyjólfur og sá síðasti heitir Stayin’ alive. Skiptingin endurspeglar undirtitil bókarinnar sem er Innblásin af Íslandi og heimsharminum, þessir tveir áhrifavaldar eru samofnir í gegnum alla bókina. Undir norðurljósunum er ortur að mestu leiti um Ísland, landið sjálft og menningu þess. Annar kaflinn er tíu ljóða bálkur ortur um manninn Eyjólf. Síðasti kaflinn, Stayin’ alive, fjallar um allskyns aðstæður sem menn lenda í og þar er heimsharmurinn sem Andrés minnist á í titli bókarinnar í forgrunni.
Bókin er öll í bundnu máli með stuðlum og höfuðstöfum og rímgleðin er svo sannarlega í fyrirrúmi, það eru örfáar línur sem ríma ekki í allri bókinni. Það er greinilegt að sonnettan er í miklu uppáhaldi hjá Andrési, hann notar hana mjög mikið, bæði hina ítölsku og einnig breytinguna sem Jónas Hallgrímson kynnti fyrir landmönnum í ljóðinu Ég bið að heilsa. Andrés notar líka fleiri bragarhætti eins og ferskeytlu og einn heimatilbúinn sem er einhverskonar bræðingur af sonnettu og oktövu eins og sést hér.
Nú þykir enginn lengur maður memm
mönnum nema í tómið sé að tauta.
En hver er einn á almættið að flauta
út í buskann ei með fulle femm
og hver er gaur að tala í gsm,
gaspandi við fjasins förunauta?
Upp úr vellur móðir allra grauta
og enginn virðist eiga á pottinn hlemm. (39)
Ljóðið Gemsamenn er ekki sérstaklega frumlegt að efnivið og kemur raunar engum við í dag. Það fjallar um hvernig viðmið fólks breyttist með komu farsíma, hversu asnalegt það þótti að vera með gsm síma í þá tíma og hversu asnalegt það er að vera ekki með gsm síma nú í dag. Þetta ljóð hefði kannski skapað einhverja umræðu hjá Íslendingum í kring um 1998. Það sem er merkilegt við ljóðið er hvernig Andrés blandar saman bragarháttunum. Ljóðið er fimm erindi, fyrstu fjögur eru byggð upp eins og dæmið að ofan en síðasta erindið er eins og endirinn á sonnettu. Rímið er sömuleiðis eins og í sonnettu en hann breytir uppsetningunni og fær með því allt annan hrynjanda í ljóðið. Þetta stílbragð gerir það einnig að verkum að síðustu tvær línurnar verða einskonar samantekt eða útlegging á fyrri línunum sex.
Það er gaman að því hversu mikið Andrés sækir í hin þjóðlega ljóðaarf okkar Íslendinga í bók sinni. Fyrsti hlutinn er uppfullur af vísunum í eldri skáld eins og Jónas Hallgrímsson og Stein Steinarr. Annað sem Andrés gerir er að hann vinnur með gömul og þekkt dægurlög og snýr út úr þeim.
Karlmenn ættu klárt að hafa í huga
að kynferðisleg áreitni er bönnuð.
Sem gildir eins þótt árásin sé hönnuð
að öllu leyti eins og lítil fluga. (11)
Hérna er hann að leika sér að laginu Litla flugan eftir Sigurð Elíasson og færir það í búning kynferðislegs áreitis. Í lok ljóðsins segir ljóðmælandi að hann ætti að brjóta dólginn eins og bláskel milli hleina og með því auka heiður sinn. Það eru mörg dæmi um slíkan útúrsnúning eða úrvinnslu, hvort sem maður vill kalla það, í fyrsta kafla bókarinnar. Það má nefna ljóð eins og Ball í Öxnadal (26) þar sem hann gerir grín að Jónasi Hallgrímssyni, Gísli í Gröf (24) þar sem snúið út úr dægurlaginu fræga eftir Hauk Mortens og Á aldarafmæli Steins Steinarrs (32) en þar blandar hann saman Steini og Jóni Kristófer, sem Steinn samdi ljóð um. Það verður samt að segja eins og er að ljóðin þar sem Andrés er að leika sér með menningararfinn rista ekki mjög djúpt. Þau eru yfirborðskennd og skilja ekki mikið eftir sig, þau minna talsvert á tækifæriskveðskap rómantíkurinnar. Það verður samt ekki tekið af honum að ljóðin eru skemmtileg og leikandi, oftar en ekki gamansön eða kaldhæðin blönduð með undirliggjandi hryggð.
Eyjólfur heitir annar kafli bókarinnar og er hann tíu ljóða bálkur sem segja öll frá ævi þessa Eyjólfs. Öll ljóðin eru sonnettur en breytt örlítið, þríhendunum er skeitt saman svo að ljóðið verður þrjú erindi í stað fjögra. Ljóðmælandi er sá sami í þeim öllum og eru hann og Eyjólfur æskuvinir eins og kemur fram í fyrstu línu bálksins. Þetta er sorgarsaga, Eyjólfur á erfiða æsku og skilur sig snemma frá vinahópnum. Hann endar sem drykkjumaður og er heppinn ef einhver kona sér aumur á honum. Það sem mér finnst skemmtilegt við þennan bálk er að hann vísar út fyrir sig, yfir í eitthvað stærra.
að Eyjólfs skaði telst til þinna tjóna
og tregi hans er þínu trega blandinn
og ykkar böl er einn og sami vandinn.
Því Eyjólfur er mannleg kondisjóna, (53)
Með því að víkka hugmyndina um Eyjólf svona út verður hann tákn fyrir heimsharminn sem Andrés segir innblástur bókarinnar. Þetta er mjög vel gert hjá honum og gefur alveg nýja sýn á bálkinn í heild sinni. Þessi hluti bókarinnar er að mínu mati best ortur hjá honum. Hann heldur sig við sonnettuformið sem hann hefur gott vald á en munurinn á fyrsta og öðrum kafla bókarinnar er sá að í þeim seinni fer hann að yrkja á persónulegri máta. Þetta gerir ljóðin dýpri og tilfinningaríkari og fyrir vikið lifir lesandinn sig meira inn í þau.
Síðasti kafli ljóðabókarinnar heitir Stayin’ alive og er heimsharmurinn þar í fyrirrúmi. Í fyrri köflunum má sjá glitta í hið þunga og hið dökka innra með skáldinu en í síðasta kaflanum fær svartsýnin að leika lausum hala, það kemur fram strax í fyrsta ljóði kaflans.
Hyggst þó áfram hökta þennan veg.
Héðan af of seint um rass að grípa.
Við hittumst eitt sinn, hamingjan og ég.
En hún var bara alls ekki mín týpa (64)
Þessar lokalínur fyrsta ljóðsins segja allt sem segja þarf, ljóðmælandi ætlar að halda áfram að lifa en samt veit hann að það er ekki til neins að óska eftir nokkurskonar hamingju því hann hefur upplifað hana. Andrés fer óneitanlega að minna á Kristján Fjallaskáld og Lord Byron í kaflanum, heimur hans er kaldur og einmanalegur staður þar sem ljóðmælandi á alltaf á brattan að sækja og verður oftar en ekki undir þunga lífsins. Hann á líka í tvíþættu sambandi við fósturjörðina, ljóðmælandi er annað hvort feginn að vera í burtu eða þá með mikla heimþrá og saknar íslensku venjanna. Það má sjá mörg einkenni rómantíkurinnar í ljóðum Andrésar, heimsharmurinn hefur verið nefndur nokkuð oft en einnig er titill bókarinnar mjög í anda rómantísku stefnunnar, lítillátur og hógvær. Síðasta kvæði bókarinnar, sem ber sama nafn og bókin, segir margt um skoðanir Andrésar á ljóðlistinni og sýnir glöggt hvernig hann setur sig í auðmjúkar stellingar rómantísku skáldana
Forláts bið ég þann er þóttafyllst
í þungum þönkum góðra ljóða gáði,
en fann í mesta lagi ljóð á ráði
lúða sem á formi hefur villst (93)
Í heildina séð er bókin sæmileg, hún býr ekki yfir mikilli dýpt eða litríku myndmáli en hún er skemmtileg og auðlesin. Heimsharmurinn er rauði þráðurinn í bókinni og Ísland í bakgrunni, ljóðunum er raðað þannig upp að harmurinn og bölið magnast með hverju ljóðinu sem maður les. Sem heild er bókin hvorki nægilega tilfiningarík né myndræn til þess að hún fái jákvæðan hljómgrunn í okkar samtíma. Ég tel hinsvegar að bókin sé skref í átt að endurkomu hins hefðbundna forms, jákvætt skref að mínu mati og Andrés ekki á neinum villigötum.
Skrifað fyrir námskeiðið Ritdómar og bókmenntagagnrýni